Tiếng Việt không mất trong một ngày. Nó mất dần qua những lựa chọn nhỏ hằng ngày — trả lời con bằng tiếng bản địa cho nhanh, bỏ qua một câu chuyện vì đang bận. Và nó cũng giữ được bằng đúng những lựa chọn nhỏ đó, làm theo hướng ngược lại.
Bốn mức năng lực, và nên nhắm mức nào
Xác định mục tiêu trước thì đỡ cảm thấy mình đang thất bại.
Mức một — hiểu. Con hiểu khi người lớn nói, dù trả lời bằng ngôn ngữ khác. Rất nhiều trẻ dừng ở đây, và đây vẫn là một tài sản thật.
Mức hai — nói được trong sinh hoạt. Nói chuyện với ông bà, gọi điện về nhà, đi Việt Nam không cần phiên dịch.
Mức ba — đọc và viết cơ bản. Đòi học có chủ đích, vì trẻ không tự học đọc viết từ việc nghe.
Mức bốn — dùng được trong học tập hoặc công việc. Cần đầu tư lớn và thường phải có lý do rõ.
Với phần lớn gia đình, mức hai là mục tiêu thực tế và đủ giá trị: con giữ được quan hệ với gia đình, và cánh cửa lên mức ba vẫn mở nếu sau này con muốn.
Nếp hằng ngày quan trọng hơn lớp học
Bốn nếp, và chúng gần như miễn phí.
Một người trong nhà nói tiếng Việt nhất quán với con. Nhất quán quan trọng hơn thời lượng — trẻ học ngôn ngữ theo quan hệ, không theo lịch.
Trả lời bằng tiếng Việt kể cả khi con hỏi bằng ngôn ngữ khác. Không ép con đổi, chỉ giữ phía mình.
Gắn tiếng Việt với những thứ con thích — món ăn, trò chơi, phim hoạt hình, nói chuyện với anh chị em họ. Ngôn ngữ gắn với niềm vui thì sống; ngôn ngữ gắn với bài tập thì hay bị chống lại.
Gọi điện đều cho ông bà. Đây là động lực mạnh nhất trong tất cả — trẻ giữ tiếng vì có người thật để nói chuyện, không vì bố mẹ muốn.
Đọc và viết: khi nào và thế nào
Phần cần chủ đích, nên cần kế hoạch nhẹ.
Bắt đầu khi con đã vững đọc viết ở ngôn ngữ chính. Học hai hệ chữ cùng lúc dễ làm trẻ nản, trừ khi con đang ở môi trường song ngữ thật sự.
Ít mà đều hơn nhiều mà thưa. Mười lăm phút vài lần mỗi tuần, đều đặn, hơn hẳn một buổi dài cuối tuần.
Dùng nội dung con thật sự muốn đọc, kể cả khi nó không phải sách giáo khoa.
Tìm bạn học cùng nếu có thể — lớp tiếng Việt cộng đồng, nhóm gia đình, hoặc anh chị em họ. Học một mình khó duy trì với mọi đứa trẻ.
Khi con không muốn nói tiếng Việt
Giai đoạn gần như gia đình nào cũng gặp, thường vào tuổi đi học.
Hiểu lý do trước. Thường là vì con muốn giống bạn bè, hoặc vì nói tiếng Việt mất nhiều công hơn. Đây là phản ứng bình thường, không phải từ chối gia đình.
Đừng biến nó thành cuộc chiến. Ép nói thường làm tiếng Việt gắn với căng thẳng, và điều đó có hại lâu dài hơn là một giai đoạn con ít nói.
Giữ đầu vào ngay cả khi không có đầu ra. Cứ nói tiếng Việt với con; khả năng hiểu vẫn lớn lên và nó là nền để nói lại sau này.
Tạo dịp có ý nghĩa — về Việt Nam, đón người thân sang chơi, gặp trẻ khác cùng hoàn cảnh. Nhiều đứa trẻ quay lại với tiếng Việt sau một chuyến về thăm nhà.
Và kiên nhẫn qua tuổi thiếu niên. Không ít người bắt đầu chủ động học lại tiếng của gia đình khi đã lớn — và lúc đó, phần con đã hiểu từ nhỏ là thứ làm cho việc học lại nhanh hơn rất nhiều.
Nếu gia đình dự tính có lúc về Việt Nam
Bốn việc cần làm sớm hơn.
Đặt mục tiêu ở mức ba — đọc viết cơ bản — vì con sẽ cần cho việc học.
Tìm hiểu sớm về việc nối lại chương trình trong nước: điều kiện, cách xếp lớp, và có cần kiểm tra gì không.
Giữ hồ sơ học tập đầy đủ và có bản dịch.
Và cho con tiếp xúc với môi trường tiếng Việt thật càng nhiều càng tốt trước khi về — vì khác biệt lớn nhất khi về không phải là ngôn ngữ trong sách mà là ngôn ngữ ở sân trường.
Nên nhắm mục tiêu tiếng Việt ở mức nào cho con?
Với phần lớn gia đình, mức nói được trong sinh hoạt là thực tế và đủ giá trị — con giữ được quan hệ với gia đình, và cánh cửa lên mức đọc viết vẫn mở nếu sau này con muốn.
Nếp nào giữ tiếng Việt hiệu quả nhất?
Một người trong nhà nói tiếng Việt nhất quán với con, trả lời bằng tiếng Việt kể cả khi con hỏi bằng ngôn ngữ khác, gắn tiếng Việt với những thứ con thích, và gọi điện đều cho ông bà.
Con không chịu nói tiếng Việt thì làm sao?
Hiểu lý do trước — thường vì muốn giống bạn bè chứ không phải từ chối gia đình. Đừng biến thành cuộc chiến, giữ đầu vào ngay cả khi không có đầu ra, và tạo dịp có ý nghĩa như về Việt Nam hoặc gặp người thân.
Khi nào bắt đầu dạy con đọc viết tiếng Việt?
Khi con đã vững đọc viết ở ngôn ngữ chính, vì học hai hệ chữ cùng lúc dễ làm trẻ nản. Ít mà đều hơn nhiều mà thưa, và dùng nội dung con thật sự muốn đọc.
