Không có hệ giáo dục nào tốt hơn hệ nào một cách chung chung. Có hệ phù hợp hơn với kế hoạch của gia đình bạn, với tuổi của con, và với việc con sẽ học tiếp ở đâu. Bốn câu hỏi dưới đây giúp tìm ra hệ đó mà không cần so bảng xếp hạng.
Bốn lựa chọn thường có
Mô tả để biết mình đang chọn giữa những gì.
Hệ bản địa của nước đang sống. Con học chương trình quốc gia bằng ngôn ngữ bản địa, cùng bạn bè địa phương.
Hệ quốc tế. Chương trình được thiết kế để chuyển tiếp giữa các nước, thường dạy bằng một ngôn ngữ chung.
Hệ song ngữ hoặc trường của một nước khác đặt tại nước sở tại. Con học theo chương trình của nước kia, thường kèm ngôn ngữ bản địa.
Học tại nhà hoặc học trực tuyến theo một chương trình. Hợp pháp ở một số nơi, không được công nhận ở nơi khác — đây là điều phải kiểm trước tiên nếu bạn cân nhắc hướng này.
Câu một: gia đình sẽ ở đây bao lâu
Câu quan trọng nhất, và nó nên được trả lời thành thật.
Nếu ở lâu dài hoặc không có kế hoạch chuyển: hệ bản địa thường có lợi thế rõ — con hoà nhập, có bạn bè trong khu phố, và chuyển tiếp lên cấp sau trong cùng hệ thống là đường thẳng.
Nếu sẽ chuyển trong vài năm và chưa biết đi đâu: hệ có khả năng chuyển tiếp cao giúp con đỡ mất thời gian mỗi lần đổi.
Nếu sẽ về Việt Nam: cân nhắc việc duy trì tiếng Việt và khả năng nối lại chương trình trong nước. Bài riêng trong chuyên mục nói về việc này.
Và nếu không chắc: đó cũng là một câu trả lời. Khi không chắc, ưu tiên phương án không khoá đường nào — giữ tiếng bản địa, giữ tiếng Việt, và giữ hồ sơ học tập đầy đủ.
Câu hai: con đang ở độ tuổi nào
Cùng một quyết định có hệ quả rất khác theo tuổi.
Tuổi nhỏ: khả năng học ngôn ngữ mới nhanh, việc chuyển hệ thường nhẹ. Đây là giai đoạn có nhiều lựa chọn nhất.
Tuổi giữa: đã có nền tảng học thuật và bạn bè; chuyển hệ vẫn được nhưng cần chuẩn bị về ngôn ngữ và về xã hội.
Tuổi gần cuối phổ thông: đây là giai đoạn ít nên đổi hệ nhất, vì chương trình đã vào giai đoạn dẫn tới kỳ thi hoặc bằng cấp cuối cấp, và đổi giữa chừng có thể làm mất công nhận phần đã học.
Nguyên tắc chung: nếu phải đổi, đổi sớm hơn là muộn; và nếu con đã vào giai đoạn cuối cấp, cân nhắc mọi cách để con hoàn thành trong hệ hiện tại.
Câu ba và bốn: ngôn ngữ và chuyển tiếp
Hai câu còn lại, hỏi cùng nhau vì chúng liên quan.
Con học bằng ngôn ngữ nào, và ngôn ngữ đó sẽ dùng được ở đâu? Học bằng ngôn ngữ bản địa giúp hoà nhập; học bằng ngôn ngữ quốc tế giúp chuyển tiếp. Nhiều gia đình chọn một và bổ sung cái còn lại ngoài giờ.
Bằng cấp hoặc kết quả của hệ này được công nhận ở đâu? Hỏi cụ thể: nếu con muốn học tiếp ở nước A, B hoặc Việt Nam, thì hồ sơ này có được nhận không và cần bổ sung gì.
Hỏi ai: hỏi chính trường về việc học sinh của họ thường học tiếp ở đâu; và hỏi nơi con có thể học tiếp về điều kiện đầu vào. Hai câu trả lời ghép lại cho bức tranh thật hơn mọi giới thiệu.
Ba điều nên tránh khi quyết
Đừng chọn chỉ theo bảng xếp hạng. Xếp hạng không biết gia đình bạn sẽ ở đâu trong ba năm tới, mà đó mới là yếu tố quyết định.
Đừng bỏ qua ý kiến của con, nhất là với trẻ đã lớn. Việc chuyển trường ảnh hưởng tới bạn bè và cảm giác thuộc về — những thứ không xuất hiện trong bất kỳ bảng so sánh nào nhưng ảnh hưởng tới việc học nhiều hơn cả chương trình.
Đừng quyết một lần cho cả mười hai năm. Hoàn cảnh gia đình sẽ đổi. Chọn phương án tốt cho vài năm tới, giữ hồ sơ đầy đủ, và rà lại khi có thay đổi.
Nên chọn hệ giáo dục nào cho con khi sống ở nước ngoài?
Không có hệ nào tốt hơn một cách chung chung. Trả lời bốn câu: gia đình sẽ ở đây bao lâu, con đang ở tuổi nào, con học bằng ngôn ngữ nào và ngôn ngữ đó dùng được ở đâu, và kết quả của hệ này được công nhận ở đâu.
Chưa biết sẽ ở lại hay chuyển đi thì sao?
Đó cũng là một câu trả lời. Khi không chắc, ưu tiên phương án không khoá đường nào — giữ tiếng bản địa, giữ tiếng Việt, và giữ hồ sơ học tập đầy đủ.
Tuổi nào thì không nên đổi hệ?
Giai đoạn gần cuối phổ thông, vì chương trình đã vào đoạn dẫn tới kỳ thi hoặc bằng cấp cuối cấp và đổi giữa chừng có thể làm mất công nhận phần đã học. Nếu phải đổi thì đổi sớm hơn là muộn.
Hỏi ai về khả năng học tiếp?
Hỏi chính trường xem học sinh của họ thường học tiếp ở đâu, và hỏi nơi con có thể học tiếp về điều kiện đầu vào. Hai câu trả lời ghép lại cho bức tranh thật hơn mọi tài liệu giới thiệu.
