Câu hỏi "tôi phải nộp thuế ở đâu" không có một câu trả lời, vì không phải mọi thu nhập đi theo cùng một quy tắc. Tách thu nhập theo loại là bước biến một câu hỏi không trả lời được thành vài câu hỏi trả lời được.
Vì sao phải tách theo loại
Hai lý do.
Quy định nội địa của mỗi nước phân biệt theo loại. Tiền lương, thu nhập từ kinh doanh, thu nhập từ tài sản — mỗi nhóm có cách tính riêng.
Hiệp định cũng phân chia quyền đánh thuế theo loại. Với loại này nước cư trú được đánh thuế, với loại kia nước nơi có tài sản được đánh thuế, với loại khác thì chia.
Vì vậy việc đầu tiên khi chuẩn bị làm việc với chuyên gia thuế là lập một bảng liệt kê mọi nguồn thu nhập của mình, mỗi dòng ghi: loại gì, phát sinh ở nước nào, do ai trả, bằng loại tiền nào.
Sáu loại thường gặp và nguyên tắc chung
Đây là nguyên tắc rất chung; chi tiết phụ thuộc quy định từng nước và từng hiệp định.
Tiền lương. Thường gắn với nơi công việc được thực hiện — tức nơi bạn ngồi làm — chứ không phải nơi trả lương. Đây là điểm quan trọng với người làm việc từ xa.
Thu nhập từ kinh doanh. Thường gắn với nơi có cơ sở kinh doanh thường xuyên.
Thu nhập từ cho thuê bất động sản. Gần như luôn gắn với nơi có bất động sản. Đây là loại rõ ràng nhất trong sáu loại.
Lãi tiền gửi và cổ tức. Thường có cơ chế chia: nước nguồn được thu một phần, nước cư trú tính phần còn lại và cho trừ phần đã nộp.
Thu nhập từ chuyển nhượng tài sản. Với bất động sản thì thường ở nơi có tài sản; với các loại khác thì quy tắc phức tạp hơn.
Lương hưu và các khoản hưu trí. Loại rắc rối nhất, vì quy tắc rất khác nhau giữa các hiệp định và giữa hưu trí công với hưu trí tư.
Ba vùng cần hỏi kỹ
Không phải vì khó hiểu, mà vì hay khác với trực giác.
Làm việc từ xa cho nơi trả lương ở nước khác. Nhiều người tưởng nơi trả lương quyết định, nhưng nơi thực hiện công việc thường quan trọng hơn — và điều này có thể tạo nghĩa vụ ở nước bạn đang ngồi làm.
Thu nhập từ tài sản ở Việt Nam khi bạn cư trú ở nước khác. Thường có nghĩa vụ ở Việt Nam theo quy định nơi có tài sản, và nghĩa vụ khai ở nước cư trú. Hai việc song song, không thay thế nhau.
Tiền nhận từ gia đình hoặc tiền chuyển giữa các tài khoản của chính mình. Đây thường không phải thu nhập, nhưng nếu không có chứng từ rõ thì việc giải thích sẽ mất công — bài về hồ sơ trong chuyên mục này nói cách phòng.
Lập bảng thu nhập của bạn
Năm cột, và nó là tài liệu chính khi làm việc với chuyên gia.
Loại thu nhập.
Phát sinh ở nước nào — nơi công việc thực hiện, nơi có tài sản, nơi có cơ sở kinh doanh.
Ai trả và ở nước nào.
Đã bị khấu trừ thuế tại nguồn chưa, và bao nhiêu — giữ chứng từ.
Chứng từ nằm ở đâu.
Bảng này cập nhật mỗi khi có nguồn thu mới, và nó trả lời gần hết các câu hỏi mà cơ quan thuế hoặc chuyên gia đặt ra.
Khấu trừ tại nguồn và vì sao phải giữ chứng từ
Khái niệm mà nhiều người gặp mà không để ý.
Nhiều loại thu nhập bị trừ thuế ngay khi trả — lãi tiền gửi, cổ tức, có khi cả tiền cho thuê. Bên trả nộp thay bạn và bạn nhận phần còn lại.
Điều này không có nghĩa là xong nghĩa vụ. Ở nước cư trú, khoản đó thường vẫn phải khai, và phần đã bị khấu trừ được tính trừ đi.
Không có chứng từ thì không trừ được. Đây là lý do chứng từ khấu trừ tại nguồn là loại giấy đáng giữ nhất trong cả chuyên mục — thiếu nó, bạn có thể bị tính thuế đầy đủ lần thứ hai cho cùng một khoản.
Xin chứng từ ngay trong năm, đừng để tới lúc khai. Bên trả thường cấp theo kỳ, và xin lại sau nhiều năm thì khó.
Ba nguyên tắc an toàn
Khai đủ mọi nguồn ở nơi có nghĩa vụ khai, kể cả nguồn nhỏ và kể cả nguồn đã bị khấu trừ tại nguồn ở nước khác.
Giữ chứng từ cho mọi khoản — đặc biệt chứng từ thuế đã nộp ở nước khác, vì đó là căn cứ để được trừ.
Hỏi trước khi bắt đầu một nguồn thu mới, không hỏi sau năm đầu tiên. Một câu hỏi trước khi ký hợp đồng làm việc từ xa hoặc trước khi cho thuê nhà tiết kiệm rất nhiều so với việc xử lý sau.
Vì sao phải tách thu nhập theo loại?
Vì quy định nội địa mỗi nước phân biệt theo loại, và hiệp định cũng phân chia quyền đánh thuế theo loại — nên "tôi nộp thuế ở đâu" chỉ trả lời được khi tách thành từng nguồn.
Làm việc từ xa thì nộp thuế ở nước nào?
Tiền lương thường gắn với nơi công việc được thực hiện — tức nơi bạn ngồi làm — chứ không phải nơi trả lương. Đây là vùng cần hỏi kỹ vì nó hay khác với trực giác.
Cho thuê nhà ở Việt Nam trong khi sống ở nước khác thì sao?
Thu nhập từ cho thuê gần như luôn gắn với nơi có bất động sản, nên thường có nghĩa vụ ở Việt Nam, và song song là nghĩa vụ khai ở nước cư trú. Hai việc này không thay thế nhau.
Nên chuẩn bị gì để làm việc với chuyên gia thuế?
Một bảng năm cột: loại thu nhập, phát sinh ở nước nào, ai trả và ở đâu, đã bị khấu trừ tại nguồn chưa và bao nhiêu, và chứng từ nằm ở đâu.
